Berendsen: van Zevenaar en Zeddam naar de Holdeurn in Berg en Dal

Een familie langs de oostelijke grens

De Berendsen-tak komt in onze familie via Yvonne Eleonore Maria Berendsen, de echtgenote van Johannes Antonius van den Bergh. Wie vanaf Yvonne terugzoekt, komt via Langerak en Doetinchem bij Zeddam en Zevenaar. In de stukken verschijnen een schrijnwerker, een veldwachter, een timmerman en arbeiders. De vrouwen verbinden deze lijn met Wezer, Westers, Hillebrand, Herbers, Gunsing en Rosmulder. Samen vormen zij een veel ruimere familiegeschiedenis dan de achternaam alleen laat zien.

De spelling wisselt tussen Berendsen en Berndsen. Dat is een reden om meerdere schrijfwijzen te onderzoeken, maar geen bewijs dat alle naamdragers verwant zijn. De lijn in dit artikel volgt telkens een concreet gezin. Nieuwe gegevens uit archiefindices worden als zodanig benoemd; de drie bekeken bevolkingsregisterbladen zijn afzonderlijke oorspronkelijke bronnen.

De oudste onderbouwde namen: Bernardus en Anna Catharina

Het huwelijk van Arnoldus Berndsen en Catharina Westers, gesloten op 14 januari 1826 in Zevenaar, voert ons een generatie verder terug. De huwelijksindex noemt als zijn ouders Bernardus Berndsen en Anna Catharina Neuij / Noij. Haar ouders zijn Nicolaas Westers en Geertrui Berendsen. Nicolaas heeft in deze index het beroep zakkendrager.

In het eerdere onderzoek staan bij Bernardus en Anna Catharina ook mogelijke geboortejaren rond 1739 en 1748 en een huwelijksdatum in 1767. Die oudere gegevens zijn niet door de nu gelezen huwelijksindex zelfstandig bevestigd. De namen van het ouderpaar zijn dus sterker onderbouwd dan hun volledige levensloop. Nog oudere routes naar Joannes Berndsen en Henrica Engelen, en naar Wolterus Neuij en Aldegundis Verburg, blijven kandidaatonderzoek. Zij krijgen geen stilzwijgende plaats in een bewezen stamreeks.

De registratie van 1826 geeft Arnoldus als 47-jarige schrijnwerker, geboren in Zevenaar. Catharina is 38, geboren in Nijmegen, en winkelierster. Beiden hadden eerder een partner: de index noemt Arnoldus als weduwnaar van Adriana C. van Daatzelaar en Catharina als weduwe van Karel Weber. Het onderzoek naar die eerdere gezinnen is nog niet afgerond. De akte geeft wel een concreet beeld: dit waren geen twee mensen zonder voorgeschiedenis, maar volwassenen die een nieuw huwelijk sloten.

Volledige afbeelding bekijken · vergroten

Bernardus: de ontbrekende verbinding gevonden

Een jaar later verschijnt Bernardus Berendsen / Berndsen. Zijn geboorte-index noemt 6 maart 1827 in Zevenaar, aangegeven op 8 maart, met Arnoldus Berndsen en Catharina Westers als ouders. De oorspronkelijke gezinsregisterbladen geven echter 5 maart. Dat verschil is klein, maar moet zichtbaar blijven. Omdat de aangifte op 8 maart plaatsvond, mogen we het niet wegverklaren als het verschil tussen geboorte en aangifte.

Lange tijd was de vraag of deze Zevenaarse Bernardus dezelfde man was als de echtgenoot van Margaretha Maria Wezer / Wefer / Weber. Zijn overlijdensindex heeft die verbinding aanzienlijk versterkt. Bij zijn overlijden op 23 mei 1895 te Zeddam noemt één record zowel Margaretha Maria Wezer als partner, als Arnoldus Berendsen en Catharina Westers als ouders. Daarmee is de eerder open aansluiting rechtstreeks op indexniveau onderbouwd. De oorspronkelijke overlijdensakte moet nog beeldmatig worden gecontroleerd.

De bevolkingsregisters voegen iets toe wat een losse stamboom niet laat zien. Bernardus staat als veldwachter geregistreerd; op het opvolgende blad is dat beroep doorgestreept en timmerman toegevoegd. Dat zijn concrete beroepsvermeldingen, geen reden om een onbekende loopbaan in te vullen. Samen met het beroep van zijn vader laten ze zien hoe ambacht en lokaal werk in deze familie terugkomen.

Margaretha Maria Wezer en het nog open militaire spoor

Margaretha overleed volgens haar overlijdensindex op 25 oktober 1880 te Zeddam, 52 jaar oud. Haar ouders worden genoemd als Jacob Wezer en Engelina Sluiter. Dit is een belangrijke aanvulling: in de eerder vergeleken centrale kaart waren haar ouders nog open.

De bevolkingsregistratie geeft voor haar 22 september 1828 als geboortedatum. Haar geboorteplaats is minder duidelijk. De overlijdensindex noemt Bergh; op het gezinsregister staat een onduidelijk geschreven buitenlandse plaats. Zonder haar eigen geboorte- of huwelijksakte is het te vroeg om een keuze te maken.

Er bestaat daarnaast een opvallende overlijdensregistratie uit Arnhem. Jacob Weser — overlijdensregistratie Arnhem 1861 overleed daar op 2 februari 1861, 76 jaar oud. Hij wordt militair genoemd, geboren in Nassau, met Engelina Sluiter als partner. Zijn ouders heten Jacob Weser en Catharina de Bruin. De combinatie van de partnernaam en de tijd maakt hem een sterke onderzoekskandidaat voor Margaretha’s vader. De identiteit is nog niet vastgesteld. Daarom volgen die oudere Weser-ouders niet automatisch in Daniëls voorouderboom. Ook regiment, diensttijd en eventuele veldtochten zijn onbekend.

Een gezin tussen Arnhem en Zeddam

De geboorte-indices laten meerdere kinderen van Bernardus en Margaretha zien. Anna Catharina werd in 1855 in Arnhem geboren en overleed daar nog hetzelfde jaar. Engelina Maria werd in 1857 eveneens in Arnhem geboren. Jacobus Arnoldus Berendsen werd op 20 september 1862 te Zeddam geboren. In 1872 volgde daar Bernardus Antonius. De gezinsregisters noemen daarnaast onder meer Catharina, Johanna Maria Magdalena en Margaretha Maria.

Dit is geen verklaring dat de kinderrij volledig is. Ook een herhaalde inschrijving op een bevolkingsregisterblad mag niet als een extra kind worden geteld. De originele bladen 0159/1174 en 0159/1182 zijn daarom naast de afzonderlijke indices bewaard. Namen, verhuizingen en doorhalingen blijven controleerbaar in hun oorspronkelijke context.

Volledige afbeelding bekijken · vergroten

Jacobus Arnoldus en Grada in Doetinchem en Langerak

Op 10 september 1886 trouwden Jacobus Arnoldus Berendsen en Grada Hillebrand in Stad Doetinchem. Hij staat in de huwelijksindex als arbeider, zij als dienstmeid. Zijn ouders zijn Bernardus en Margaretha; haar ouders Hendriekus / Hendrikus Hillebrand en Theodora Herbers. Het oorspronkelijke Langerakse gezinsregister toont het echtpaar met de zonen Bernardus Antonius, Hendrikus en Marinus Theodorus.

Ook bij Grada is een bronverschil zichtbaar. Haar eigen geboorte-index noemt 12 maart 1863 in Oosseld, aangegeven op 13 maart. Het bevolkingsregister geeft 12 mei. De datum uit een eigen geboorteregistratie is een gerichte vervolgaanwijzing, maar we bewaren de afwijking totdat de oorspronkelijke geboorteakte gelezen is. De oudere dossieropgaven noemen Jacobus’ overlijden in Avereest in 1921 en Grada’s overlijden in Zwolle in 1923; die gegevens blijven hier herkenbaar als eerder bronverwijzend onderzoek.

De Hillebrand-kant voert via Hendriekus en Theodora terug naar Willem Hillebrand en Geziena Beijer, en naar Henricus Herbers en Johanna Peters. Het huwelijk van 7 februari 1863 noemt deze ouderparen. De index vermeldt bovendien de wettiging van één kind, zonder in de geraadpleegde tekst te zeggen welk kind. Dat wordt dus niet automatisch aan Grada toegeschreven. De nog oudere Hillebrand-, Pelgrim-, Beijer- en Herbers-routes staan in het uitklapbare familieoverzicht met hun bestaande onzekerheden.

Hendrikus, Maria Johanna en Yvonne

Hendrikus Berendsen werd op 13 februari 1888 in Langerak geboren. Zijn plaats als zoon van Jacobus Arnoldus en Grada wordt ook door het bekeken gezinsregister ondersteund. Zijn partner Maria Johanna Gunsing is in het bestaande dossier verbonden met Silvolde/Wisch; zij overleed in 1921 in Gennep. Via haar lopen de zijtakken Gunsing, Pollmann, Rosmulder en Beekman. De kaartverwijzingen onderaan maken ook die al onderzochte ouderparen bereikbaar.

Hun dochter Yvonne Eleonore Maria Berendsen werd op 18 juni 1915 in Wisch geboren. Op 9 juli 1937 trouwde zij in Nijmegen met Johannes Antonius van den Bergh. Zijn eerdere huwelijk blijft als afzonderlijk gezin bewaard. De bestaande familiedocumentatie verbindt Yvonne en Johannes Antonius met hun kinderen, onder wie Robert Jan van den Bergh. Yvonne overleed op 19 december 1997 in Nijmegen.

Met Robert Jan komt deze geschiedenis samen met de andere twee familietakken. Hij trouwde met Johanna Wilhelmina Janssen, dochter van Johannes Theodorus Janssen en Johanna Maria Cornelissen. Via hun zoon Marcel Robertus Johannes van den Bergh loopt de lijn door naar Daniël van den Bergh. Die jongste schakels berusten mede op familiegegevens en blijven met hun eigen bewijsstatus getoond.

Wat deze geschiedenis nu verder brengt

De grootste stap van deze onderzoeksronde is niet een verre, spectaculaire voorouder. Het is een controleerbare verbinding: Bernardus, echtgenoot van Margaretha, wordt in één overlijdensindex expliciet verbonden met Arnoldus en Catharina. Daarnaast hebben Margaretha’s ouders nu namen en zijn drie oorspronkelijke gezinsregisterbladen bekeken.

De volgende vragen zijn concreet: de originele geboorte- en overlijdensakten van Bernardus lezen, Margaretha’s geboorte en huwelijk vinden, haar geboorteplaats oplossen en de Arnhemse Jacob Weser toetsen. De familiegeschiedenis kan daardoor verder groeien zonder dat een aantrekkelijke mogelijkheid ongemerkt een feit wordt.