Familieverhalen uit Oss en Vierlingsbeek

Leestranscriptie van de oudere familiepublicatie, op basis van de aangeleverde screenshots. De verhalen zijn behouden in de woorden van die publicatie. Woorden als “thans” beschrijven de toenmalige situatie.

De winkeliers op de Heuvel (later Heuvelstraat) te Oss

Bron: IMG_2276, vervolg IMG_2277.

“Met die van de Heuvel hoefde gé geen meelij te hebben”, zou het gezegd zijn geweest van Jan van den Bergh, die als laatste firmant van de houtfabriek in 1948 overlijdt. Hij doelt dan op de familie Pulles van zijn zuster Anna en de families van zijn broers Herman en Bart. We zitten dan aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Met de houtfabriek ging het sinds 1930 slecht en die was inmiddels gesloten. De waarde van het onroerend goed zal ook door de oorlog sterk zijn gedaald. Door het overlijden van de firmanten Willem en Leo zijn de aandelen van de N.V. in handen van de tien erfgenamen van zijn broers, waaronder zijn neef Leo, terechtgekomen. Zijn neef Leo begint onder wat sociale druk in die tijd de fotozaak op de Heuvel 4. De winkel van Antoon op de wal is dan allang opgeheven. De winkels aan de Heuvelstraat zijn ongeschonden de oorlog doorgekomen. Over deze families en hun winkels kan het volgende worden opgetekend.

[Afbeelding: historische straatfoto/prent met kleine ondertekst; ondertekst nog niet volledig gelezen.]

Over een mogelijke familierelatie met Hein van den Berg(h), die volgens bovenstaand commentaar enige tijd een winkel in rookwaren in de Heuvelstraat had is geen informatie beschikbaar.

Het meubelmagazijn en later de slijterij van Pulles

Bron: IMG_2277–2278.

Johanna Arnolda (Anna) trouwt met Henricus Johannes Pulles, bouwkundig tekenaar. Zij wonen vanaf 1904 op het adres Heuvel 20 te Oss, beginnen er een meubelhandel en krijgen drie kinderen, Lena, Ruud en Jo. Hun huis is links naast het pand waarin de broers van Anna, Herman en Bart in 1908 hun winkels openen. Henricus is aangever en getuige bij tal van familiegebeurtenissen binnen zijn schoonfamilie.

[Portretbijschrift: Anna van den Bergh.]

[Fotobijschrift: Hendricus Pulles met zijn dochter Lena voor de winkel in de Heuvelstraat te Oss. De voornaamspelling in het bijschrift verschilt van de lopende tekst.]

De familie begint hier, na een eerste start met een meubelhandel, een slijterij. Zoon Jo heeft later naast de slijterij samen met zijn broer Ruud een limonade-gazeuse fabriek “Pluto” Deze is gevestigd achter het woonhuis van broer Ruud aan de Kruisstraat. Pluto is een welbekende limonade in Oss en omgeving gedurende de vijftiger en zestiger jaren.

[Advertentie met kop Meubelmagazijn DE VLIJT, H. Pulles-v. d. Bergh. Bijschrift: Advertentie, 26-10-1913. Kleine advertentietekst nog niet integraal gecontroleerd.]

Jo Pulles en zijn vrouw Marietje van Sleeuwen kregen tot hun verdriet geen kinderen. Jo bracht de slijterswaren naar de klanten, Marietje stond meestal in de winkel.

[Fotobijschrift: Marietje en Jo Pulles in 1955.]

Het was een laagbouw pand met een etage. De winkel was eenvoudig ingericht en aan de rechterzijde van het pand gelegen. Links van de voordeur was de woonkamer waar twee ramen op de Heuvelstraat uitkeken. Achter was een grote tuin waar de slijterswaren in een schuurtje waren opgeslagen, die door de winkel naar binnen en naar buiten moesten worden gebracht.

In 1979 is Jo op 66-jarige leeftijd na een kort ziekbed overleden en is de winkel gesloten. Het pand werd gekocht door Manders, die het liet afbreken. In de nieuwbouw vestigde Manders enige tijd zijn woninginrichting. Marietje overleed onverwachts op 26 januari 1993 te Oss op 77-jarige leeftijd. Thans is op deze plek een parfumerie gevestigd.

[Advertentie: VOOR DRANKEN NAAR PULLES. Bijschrift: Wekelijkse advertentie uit 1939. Kleine lettertekst nog niet integraal gecontroleerd.]

De slagerij van Herman

Bron: IMG_2278–2279.

Zoals reeds eerder is vermeld krijgen Herman en Bart in 1908 van hun ouders de beschikking over een nieuw gebouwd pand op het huidige adres Heuvelstraat 10 en 12, kadastraal Sectie A, nummer 2717. Op 8 augustus 1912 wordt het bij onderhandse akte hun gezamenlijk onverdeeld eigendom. Bart en Herman zijn in 1908 respectievelijk 24 en 26 jaar oud.

Boven en achter de winkelruimtes zijn woonruimtes, die zij wellicht later pas betrekken. In 1913 worden het woonhuis en de winkels in het pand tussen de broers formeel gescheiden. De akte wordt op 2 april 1913 bekrachtigd bij notaris Mr. H.A.M. Bijvoet te Berghem. De totale waarde wordt op 9.000 gulden bepaald, waarvan zij elk voor de helft delen. Het westelijk deel, zijnde de slagerij, is kennelijk ruimer bemeten dan het oostelijk deel, de horlogerie, want het westelijk deel wordt bij de scheiding gewaardeerd op 5.000 gulden en het oostelijk deel op 4.000 gulden. De daardoor ontstane schuld van 500 gulden van Herman aan Bart is volgens de akte niet eerder “opeischbaar, dan drie maanden na het overlijden van den vader der beide comparanten” en zal dus in 1924 voldaan zijn als de totale schuld wordt verrekend.

Omdat het pand oorspronkelijk gebouwd is voor bewoning voor één gezin is er maar een opgang aan de rechterzijde van het pand aan de Heuvelstraat. Aan de uiterste linkerzijde is een poortje met gang naar de tuin en de schuur. Op deze doorgang wordt voor de horlogerie een erfdienstbaarheid gevestigd. Dit poortje en de gang worden later toch bij het woonhuis getrokken, het wordt de opgang aan de Heuvelstraat naar de woning boven de slagerij. De varkens moesten voortaan via de winkel naar de slachterij. Circa 1950 wordt er een doorgang naar de achterliggende tuin gemaakt via de Monsterstraat.

[Advertentie met kop Horlogerie Spekslagerij. Bijschrift: Advertentie op 29 november 1908 in “DE STAD OSS”. Kleine lettertekst nog niet integraal gecontroleerd.]

Herman trouwt twee jaar na de opening van de winkel in 1910 met Gertruda Antonetta (Truus) van Oss. Truus is een dochter van slager Van Oss met de gelijknamige slagerij, gevestigd juist om de hoek van de Heuvelstraat in de Kerkstraat. Zij krijgen vier kinderen: Toon, Jet, Zus en Fien. De kinderen blijven met uitzondering van Fien ongehuwd en gaan allen werken in de slagerij. De echtgenoot van Fien, Piet Collignon, overlijdt op 34-jarige leeftijd.

[Afbeelding: roze advertentie Slagerij Herman van den Bergh, met onder meer datum 13 Maart 1944 en kop Fijne Vleeschwaren. Volledige advertentietekst nog te lezen.]

Het pand Heuvelstraat 10 is tot op heden eigendom van de familie gebleven en thans in het bezit van zijn hun kleinkind Harm Collignon. De slagerij is in de zeventiger jaren overgedaan en heeft sindsdien verschillende eigenaren gekend. Naast de Slagerij van Oss van zijn schoonvader waren in het begin van de twintigste eeuw veel slagerijen in de buurt gevestigd. Zo zat twee winkelpanden verderop Slagerij Norbert. De buurman van Herman aan de westzijde was de uit Friesland afkomstige Johan Hettema. Het pand was van Jurgens. Hettema had als devies “Grote omzet, kleine marge” en stond daarmee aan het begin van de winkelketen Edah. Combinatie Edah werd bij notaris Bijvoets te Berghem opgericht. Daarin namen de families Ebben, Dames, Aukes en Hettema deel. De eerste letters van hun namen vormden de bedrijfsnaam. De winkelketen Edah bestaat nog steeds en behield tot de zestiger jaren een vestiging in het pand aan de Heuvelstraat.

De horlogerie van Bart

Bron: IMG_2279–2282; voor de lopende tekst vooral IMG_2280.

Bart is 24 jaar en ongehuwd als hij op donderdagavond 3 december 1908 zijn winkel “[Hologerer?] Suisse” opent in het oostelijke gedeelte van het door zijn ouders gekochte pand. De gezamenlijke openingsadvertentie meldt dat de broers zijn gevestigd in het nieuw gebouwde huis tegenover de heer Speet. “Alles wat tot het vak behoort zal bij ons verkrijgbaar zijn aan scherp concurreerende prijzen en wij hopen door een nette en prompte bediening en het leveren van prima waar aller gunst te verwerven”. Aanbevelend Herman en Bart, aldus de advertentie in de krant “De Stad Oss” van 29 november 1908.

Hij trouwt viereneenhalf jaar later met Maria Francisca (Marie) Wagemakers. Zij krijgen een zoon Tonnie, die na de Tweede Wereldoorlog de onderneming voortzet. John van den Bergh is de derde van de vijf kinderen van Tonnie en zijn vrouw Ans. Hun kinderen zijn Mieke, Bart, John, Ruud en Ans, die boven de winkel worden geboren. Op 30 juni 1975, 76 jaar later, wordt de winkel gesloten. Het pand is in 1998 verkocht.

Het faillissement van de Hanzebank, destijds gevestigd in het statige pand op de hoek Heuvelstraat en Kerkstraat, treft ook Bart. Zijn financieel vermogen gaat daarmee in 1923 verloren. Bart is ook een actief deelnemer aan de Harmonie Kunstliefde Vermag Alles, K.V.A. geweest. Geruime tijd na zijn overlijden was in de familie het gerucht dat hij een verplaatsbare muziekkiosk aan KVA zou hebben geschonken. Door insiders werd dit later genuanceerd tot: dat het dan niet zijn eigen geld betrof, maar er een inzameling voor had georganiseerd. De dankbaarheid zal er zeker niet minder door zijn geweest.

Bart schilderde veel en er zijn diverse schilderijen van zijn hand in de familie. Ook hield hij van vogels. De tuin achter de werkplaats was volgebouwd met allerlei kunstzinnig gemaakte en beschilderde volières. Hij was een markant figuur op de Heuvel en men kende hem in alle dorpen in de omgeving, waar hij naar toe wandelde en via de plaatselijke cafés zaken deed. In 1939 werd zelfs een agentschap in Nuland aangegaan. Veel omzet in de winkel kwam dan ook door klanten uit de omgeving van Oss. Het uurwerk van de Grote Kerk werd door hem en zijn zoon onderhouden.

In 1951 overlijdt Bart. Hij was op dat moment het laatst in leven zijnde kind van Lambertus Rudolfus, die uit Vierlingsbeek naar Oss kwam. Bart heeft zodoende de gehele opkomst en teloorgang van de houtfabriek beleefd.

[Beeldbijschriften en media, IMG_2280–2282:]

• Bart voor zijn horlogerie in de dertiger jaren.
• Herman voor zijn slagerij in de dertiger jaren.
• Aankondiging van het agentschap in Nuland. Waarschijnlijk is deze vertegenwoordiging gedurende de oorlog beëindigd.
• De eerste buitenklok in de Heuvelstraat.
• Krantenknipsel met kop Vandaag op de Heuvel te Oss / 2 × 50 jaar Van den Bergh; kleine artikeltekst nog niet volledig leesbaar.
• De volières achter in de tuin van de horlogerie aan de Heuvelstraat.
• Heuvelstraat 10-12, Oss, de situatie in 2005.

De fotozaak van Leo van den Bergh

Bron: IMG_2282–2283.

Gezien de hobby van Leo in de fotografie, waar hij in 1939 mee begonnen was, werd na de tweede wereldoorlog fotograferen zijn beroep. Het begin van de oorlog herinnert Leo zich nog goed. “Op 6 juni 1940 werd ik vroeg in de ochtend gewekt door luid motorgebronk en ging ik achter het huis buiten kijken. Daar zag ik honderden vliegtuigen in de lucht en ging snel mijn ouders roepen. Alles overziende zei mijn vader: ‘Een dubbeltje kan nooit winnen van een kwartje’.”

In de oorlog maakte Leo al of niet in het geheim foto’s in Oss en omgeving. Ter gelegenheid van vijftig jaar bevrijding van Oss is er een boekje uitgebracht door de Gemeente Oss waarin het beeldverhaal van de bezetting en bevrijding van Oss op basis van Leo zijn foto’s is gepubliceerd.

De winkelruimte aan de Heuvel werd Leo in 1944/45 min of meer opgedrongen. De winkelruimte was zoals dat genoemd werd gevorderd en mocht niet meer worden bewoond waardoor deze leeg kwam te staan. Een goede gelegenheid dus om een winkel te beginnen. De etalages waren tegen het oorlogsgeweld nog dichtgetimmerd. Via een kleine opening werd aanvankelijk geëtaleerd. De foto’s, eerst zwart/wit en later kleur, zijn lange tijd door Leo in zijn donkere kamer ontwikkeld, want Leo was in de eerste plaats fotograaf. Het ondernemerschap kwam daar aanvankelijk noodgedwongen bij.

Hij vertelt graag over zijn foto-opdrachten voor de krant en andere publicaties. Ook moesten er foto’s bij jubilea op de fabrieken worden genomen. Zijn klant was daarbij Organon. Concurrentie was er ook in Oss, waardoor er scherpe prijzen moesten worden berekend. Toen zijn boekhouder hem vertelde dat de foto’s voor Organon feitelijk geen inkomsten opleverden, heeft hij zijn contract bij een incident opgezegd. Leo vertelt dat hij feitelijk een verlegen inslag had. Dit heeft hij bij het fotograferen als fotojournalist wel afgeleerd.

Toen hij op een dag een foto moest komen maken bij Organon bij een jubileum werd hij daar over geïnformeerd toen hij een klant in de winkel een fototoestel aan het verkopen was. Een dergelijke aanvraag was een soort commando dat op stel en sprong moest worden opgevolgd, waardoor Leo de winkel à la minuut moest laten voor wat deze was. Onderweg moest hij voor het spoor wachten. Bij Organon aangekomen was de ceremonie kennelijk al over en de jubilaris reeds binnen in het kantoor. Leo mocht geen foto meer maken, want hij was te laat wat hem door de secretaresse op een onsmakelijke manier duidelijk werd gemaakt. De foto hoefde niet meer. In de inmiddels verkregen wetenschap dat hij er niets aan verdiende, heeft Leo toen gelijk medegedeeld dat het voor hem ook niet meer hoefde en is vertrokken. Ook herinnert hij zich de directeur Saal van Zwanenberg waarvoor hij foto’s maakte en die hem correct behandelde in tegenstelling tot de medewerkers. Het waren moeilijke tijden waar de klant zich werkelijk koning voelde en dat liet blijken door vrijwel onmogelijke eisen te stellen.

De fotozaak bestaat nog steeds als familiebedrijf op de Heuvel en wordt vooral gerund door Greet, Leo (junior) en Birgit. Leo (senior), ruim negentig jaren oud, is nog dagelijks in de winkel aanwezig, zijn dochter Marie-Thérèse en kleinzoon Rémy Reijs werken part-time in de zaak. Dochter Jos was tot midden 1971 (tot haar emigratie naar de USA) werkzaam in de zaak.

[Afbeeldingen: logo L. v.d. Bergh FOTO / Heuvel 4 – Oss; portret oudere Leo; Leo zittend op een stapel hout; foto winkelgevel. Geen zelfstandig gedateerde originele foto verkregen in deze ronde.]

Jan van den Bergh m.S.C., Missionaris van het Heilig Hart

Bron: IMG_2294–2295. Voorafgaande familiecontext in IMG_2293: zoon van Johannes Arnoldus 1842 × Margarethe Zegers; de familiepublicatie noemt acht kinderen maar werkt er daar drie uit.

Joannes Wilhelmus (Jan) werd op 1 juni 1876 geboren te Vierlingsbeek. Als jongetje van 11 deed hij een toelatingsexamen in Tilburg. Zijn ouders leven dan nog. Op 17 september 1888 doet hij zijn intrede op de Apostolische school te Tilburg. Dit is een interne lagere studie tot priester. Op 14 augustus 1895 gaat hij naar Salzburg in Oostenrijk en treedt hij in in het postulaat. Een jaar later, op 8 september 1896, legt hij zijn geloften af (de eerste Professie).

De eeuwige Professie wordt drie jaar later afgelegd in Borgerhoek. Na de kleine Wijdingen, ondergaan te Mechelen, een theologiestudie te Leuven, de Subdiaconaatswijding te Borgerhout en de Diaconaatswijding te Hiltrup wordt hij op 24 mei 1902 tot priester gewijd. Hij heeft hiervoor dan 14 jaar studie achter de rug.

Jan wordt eerst vijf jaar leraar op de Apostolische school te Tilburg. Dan vertrekt hij als missionaris in september 1907 vanuit Rotterdam naar Nederlands Nieuw-Guinea. In feite werkt hij op de Molukken, op de Kei eilanden. Eerst te “Nomar”, daarna als pastoor te “Hoideer. Toetoe” en als pastoor te “Langgser”. Op 1 februari 1917 wordt Jan daar de “Beheerder Rooms Katholieke scholen” en op 27 september 1921 Overste. Hij komt in maart 1925 op 49-jarige leeftijd terug naar Nederland. Op 4 januari vertrekt hij uit Genua in Italië om zijn taak als Overste weer op te pakken tot 27 juli 1927. Daarna blijft hij voorgoed in Nederland.

Jan is dan 51 jaar oud en hij gaat eerst een schooljaar aan de slag als leraar op de Apostolische school te Tilburg, waarna hij nog drie jaar enkele andere functies in Tilburg vervult. Op 17 juli 1931 gaat hij aanvankelijk als Rector, en na enkele maanden als Overste naar het Rectoraat Sint Joseph te Tivoli-Eindhoven. Deze functie houdt hij tot 15 december 1937. Dan wordt hij benoemd tot Minister van het Missiehuis te Tilburg en tevens Directeur en Novicenmeester van de Broeders. Jan overlijdt op 15 februari 1940 te Tilburg, 63 jaar oud.

Op het provincialaat van de Missionarissen van het Heilig Hart in Tilburg herinnert men zich Jan als een zeer gewaarde priester. Een echte eerbiedwaardige missionaris zoals ook de foto, uit zijn laatste jaren, uitstraalt.

Voor zijn overlijden schreef hij over zijn afscheid van het leven en als herinnering aan hem het volgende:

“In de eenvoud van mijn hart heb ik alles ten offer gebracht en al mijn krachten gegeven voor de verbreiding van Jezus’rijk in de missie zoowel als in het vaderland. Nu god mij roept neem ik afscheid van U allen, die mij dierbaar zijt. Ik beloof U, dat ik in den hemel voor U zal bidden, opdat wij elkaar eens gelukkig mogen weerzien. Dierbare familie, gij vooral, die U geheel aan God hebt toegewijd, en beminde confraters, vergeet mij niet in Uw H.H. Missen en Uw gebeden; en gij bijzonder mijn heerneef, wees mij aan het altaar indachtig. O.L. Vrouw van het Heilig Hart, toon U ook nú voor hen en voor mij een Moeder.”

[Portretprent: Aandenken aan den Eerw. Pater J. van den Bergh, m. S. C. bij zijn vertrek naar de Missie van Nederlandsch Nieuw-Guinea. Tweede foto: portret in latere levensjaren. Onderaan navigatietekst: Vervolg: Oss, 1773.]

Volledige leestranscriptie en controlelaag · Bekijk alle oorspronkelijke bladen · Oude foto’s