Van Zelder tot Viller

Twee Peters, twee tijdvakken

Bij dit onderzoek moeten twee generaties uit elkaar blijven. Peter van den Bergh en Anna Wolters horen bij Kessel, de Roepaan en de achttiende eeuw. De oude familiegeschiedenis verbindt Peter met het pachten van weilanden bij het Genneperhuis, achter de monding van de Niers, omstreeks 1725–1726. De versies verschillen één jaar. De oorspronkelijke pachtakte is nog niet gevonden.

De latere molenaar Petrus van den Bergh (1767–1838), gehuwd met Elisabeth van Dinte(n), is de sterk waarschijnlijke koper van het Viller-complex in 1806. De aankoop door P. v. d. Bergh uit Gennep staat vast; de precieze persoonskoppeling blijft een afzonderlijke bewijsstap.

De naam Romberg kan ons helpen archiefstukken te vinden. Hij vormt op zichzelf geen bewijs dat beide Peters van dezelfde familie grond pachtten, of dat de Zelderse hoeven en Viller één bezit waren.

Bronnen: [1], [11], [29], [30].

De namen op de kaart van Zelder

In het Landesarchiv Nordrhein-Westfalen is een originele kaart bewaard van de Sellersche Höfe en het goed Bisterfeld. De twee gedigitaliseerde beelden tonen de kaart en een uitgebreid register. De archiefverwijzing luidt W 051, Karten A 19920. De catalogus noemt A. von Sühlen als maker en dateert de kaart op 1750. Op de bekeken beelden is geen eigen jaartal vastgesteld; de afgebeelde bezitsverhoudingen kunnen op een oudere opname teruggaan.

Boven de eerste hofgroepen staat dat deze hoeven aan de freule Van Gent behoren. Het register noemt Wilh. von Baal, bij wie uitdrukkelijk Pächter staat, vervolgens Anthon Gerrits en Mewes Wolters. Onder Wolters vallen de nummers 22–31. Nummer 22 betreft huis, hof en tuin; het subtotaal van zijn groep is 22 morgen en 122 roeden in de als Hollands aangeduide maat. Deze nummers horen bij deze kaart, niet bij het Viller-kadaster.

Daarna volgt een afzonderlijke Sellersche hoeve die raadsheer Forell in bezit heeft. De eerder uit de kadasterliteratuur bekende namen zijn hiermee rechtstreeks op een bronbeeld gelezen. Peter van den Bergh staat niet in deze vier hofgroepen.

Dat laatste sluit andere pacht door Peter niet uit. Het verhindert wel dat hij zonder eigen bron aan juist deze groep wordt toegevoegd. Ook de veronderstelling dat Mewes of Meus Wolters een oom van Anna was, blijft een kandidaat-hypothese. Het kaartregister vermeldt die verwantschap niet.

Ook de literatuur vraagt om bronkritiek: RAAP verwijst voor Peters vermeende Romberg-pacht naar de familiewebsite. Die verwijzing kan het familieverhaal niet als onafhankelijke tweede bron bevestigen. De nieuwe winst zit in de rechtstreekse lezing van het kaartregister en in de nu nauwkeurig gelokaliseerde archiefstukken.

Bronnen: [2], [3], [4].

Een hoeve verandert van eigenaar: 30 april 1736

Een archiefbeschrijving geeft een concrete overdracht binnen deze Zelderse omgeving. Volgens het regest van U 194u/3248 droeg raadsheer en regeringssecretaris Casper Wilhelm von Forell, voor zichzelf en zijn vrouw Anna Petronella von Bergsum, op 30 april 1736 een Sellersche bouwhof met toebehoren erfelijk over. De overdracht verliep via de schout ten behoeve van de freule Van Gendt te Bistefeldt, tegen betaling van 1.500 rijksdaalders.

De beschrijving noemt ook de toenmalige pachter: Peter Rusch. Die naam mag niet worden vervangen door Peter van den Bergh. Een gelijkstelling is niet aangetoond.

Het archief beschrijft het bewaarde stuk als een origineel. In dit onderzoek is alleen het regest gelezen: de samenvattende archiefbeschrijving, niet de akte zelf. De exacte aansluiting op de kaartpercelen moet nog uit de grenzen en verdere akte-inhoud blijken.

Bronnen: [5].

Hoe de Zelderse goederen bij Romberg terechtkwamen

Voor de verbinding Van Gent–Romberg bestaat nu een precieze dossierverwijzing. U 194/4904 behandelt de nalatenschap van Sophia Amelia Maria van Gent in de jaren 1758–1764. Volgens de inhoudsbeschrijving omvat het testamentaire bezit onder meer Heesbeen, Bisterfeld, de Zeldersche hoeven en een huis te Goch met toebehoren. Haar neef Caspar Adolf von Romberg wordt genoemd als begunstigde en universeel erfgenaam.

Haar testament uit 1758, geopend in 1764, is afzonderlijk beschreven als U 194/9052. Beide vermeldingen zijn gecontroleerd op inventarisniveau. De oorspronkelijke testament- en afwikkelingsstukken zijn nog niet gelezen.

Deze beschreven erfopvolging geeft de Romberg-naam een duidelijke plaats in de goederen­geschiedenis. Ze dateert echter later dan de vermeende pacht van Peter bij het Genneperhuis in 1725–1726. Wie toen zijn verpachter was, blijft daarom een eigen onderzoeksvraag.

Bronnen: [6], [7].

Driesberg: wat de archiefvindplaats wel vertelt

In eerdere onderzoeksronden bleef één Driesberg-oorkonde uit 1722 ongeïdentificeerd. Die sluit nu aan op U 194u/3200, 25 juli 1722. Volgens het regest erkennen Diederich Frantz Wilhelm von Gaugreben en Maria Mechtelt Josina von Swansbell, heer en vrouw van Ober-Almen, een schuld van 375 Hollandse gulden aan de vrijheer Von Neukirchen genaamd Nievenheimb, heer van Driesberg. Zij beloven binnen drie maanden te betalen. Het stuk is als kopie beschreven. Peter en Anna staan niet in het regest.

Een veel later stuk, U 194/1889 uit 1841, beschrijft de verpachting van een gemeentelijk perceel te Kessel aan Johann Wilhelm von Linn. Het ligt in dezelfde archiefverzameling, onder Gut Driesberg. De beschrijving noemt geen molen en legt geen verband met Van den Bergh. Zij zegt evenmin dat Romberg de verpachter was.

Een familiearchief bewaart ook stukken die met een later verworven goed zijn meegekomen. De archiefnaam is dus geen eigendomsakte. Voor de koop van Driesberg zelf is een afzonderlijk contract uit 1849 beschreven; ook die aankoop mag niet met de verkoop van Viller worden vereenzelvigd.

Bronnen: [8], [9], [10].

Viller in 1806: de aankoop en de voldane rekening

De vaste vertrekdatum voor Viller is 5 augustus 1806. Toen kocht P. v. d. Bergh uit Gennep het complex voor 10.000 francs. De verkoopstukken en de daaropvolgende afrekening zijn in eerdere ronden op beeld gecontroleerd. De objecttransactie staat vast; de koppeling aan Petrus (1767–1838) en Elisabeth blijft sterk waarschijnlijk.

De afrekening in AA 0633/3193, scan 0055, post 975 sluit op 10.000 francs hoofdsom en 1.006,07 francs rente: samen 11.006,07 francs. De betaalregels lopen tot 1809. In de opmerkingenkolom staat Soldé.

Soldé betekent hier: voldaan of afgerekend. Het is geen vermelding dat de molen werd verkocht.

Deze rekening biedt geen steun voor het eenvoudige verhaal dat de oorspronkelijke koopsom onbetaald bleef. Zij bewijst niet dat er geen andere leningen waren, dat er later geen schulden ontstonden, of dat de eigendom tot 1809 ononderbroken bij dezelfde persoon bleef. Voor een latere overdracht is een afzonderlijke titel nodig.

Bronnen: [11], [12].

Oeffelt, Vierlingsbeek en de nalatenschap

De latere Nederlandse akten plaatsen Peter in de wereld van de molens van Oeffelt en Vierlingsbeek. In 1832 en 1834 wordt hij molenaar te Oeffelt genoemd. Familieverkopen en verdelingen verbinden Elisabeth en haar familie met Nederlands molenbezit. Een hypotheekakte uit 1838 betreft een waterkorenmolen bij Vierlingsbeek en Maashees. Geen van deze gegevens levert een verkoopdatum van Viller op.

Peter overleed op 5 februari 1838 te Vierlingsbeek. Een familiekopie die eerder als successiememorie werd aangeduid, blijkt een uittreksel uit het overlijdensregister te zijn. Het is geen beschrijving van zijn vermogen. Daaruit kan dus niet worden afgeleid of hij bij zijn overlijden nog eigenaar van Viller was.

De bewaarde nalatenschapsstukken van Elisabeth uit 1857 noemen zeven kinderen en onroerende goederen onder Vierlingsbeek, Oeffelt, Maashees-Overloon en Bergen in Limburg. De graanwatermolen staat onder Vierlingsbeek. Viller wordt in de gelezen goederenopgave niet genoemd.

Die afwezigheid is een waarneming in een aangifte uit 1857. Zij bewijst geen verkoop in 1838 en vervangt geen eigendomsketen van vroeger Duits bezit. De oorspronkelijke familiekopieën zijn hieronder opgenomen met gecorrigeerde documentsoorten.

Bronnen: [13], [14], [15], [16], [17], [18].

Van Linn verschijnt bij de molen

Op 4 maart 1848 verscheen in het Wochenblatt van Cleve een advertentie van de weduwe J. W. van Linn bij de houtzaagmolen te Viller bij Kessel. Dat is een rechtstreeks verband met het bedrijf. De advertentie alleen is nog geen volledige eigendomstitel.

Een volgende krant maakt de goederenverhouding concreter. Op 8 december 1849 werd een openbare veiling aangekondigd in de gerechtelijke verdelingszaak van Linn ./. van Linn. De aankondiging verwijst naar vonnissen van het Landgericht Cleve van 7 juli en 13 oktober 1849. Notaris Schüller te Goch zou de verkoop op 9 januari 1850 om negen uur houden, in de woning van de broers en/of zussen Van Linn te Kessel.

Kavel 4 bestond uit een waterkorenmolen met huis, schuur en grond te Kessel; een afzonderlijk erfpachtrecht op grond te Kessel; een zaag- en oliemolen met grond te Nergena; en drie akkers te Hommersum. De taxatie bedroeg 10.546 taler. Een windmolen te Kessel stond onder kavel 5 en moet apart worden gehouden.

Functie, ligging en de advertentie uit 1848 maken de koppeling van kavel 4 met Viller sterk waarschijnlijk. De veilingaankondiging noemt de naam Viller niet. Een definitieve koppeling op perceelniveau ontbreekt nog.

De taxatie is geen bewezen verkoopprijs. De aangekondigde datum is geen bewijs dat de veiling werkelijk doorging, en Mathysen wordt niet als koper genoemd. De monumentenbeschrijving die zijn verwerving omstreeks 1853 plaatst, blijft een afzonderlijke secundaire aanwijzing.

Het historische kaartbestand van Kessel beslaat 1831–1869 en bevat latere bijwerkingen. Het naamopschrift bij de Villersche Mühle ondersteunt de plaatsbepaling, maar dateert de eigendomswisseling niet zelfstandig. Van Linn mag op grond van deze kaart niet al in 1831 als eigenaar worden ingevuld.

Bronnen: [19], [20], [21], [22], [23].

De historische maatnotatie is behouden, zonder omzetting naar moderne oppervlakten. Taxatie van kavel 4: 10.546 taler. De afzonderlijke windmolen in kavel 5 werd op 3.500 taler getaxeerd.

De ontbrekende titel ligt vóór de veiling

De hoofdvraag is nu scherp: van wie, wanneer en op welke rechtsgrond kreeg Van Linn het Viller-complex? Een rechtstreekse verkoop door Peter is mogelijk, maar ook een overdracht door zijn erfgenamen of een keten met een tussenliggende eigenaar. Een gedwongen verkoop of faillissement is in de gelezen stukken niet aangetoond.

De krant vermeldt dat op het kantoor van notaris Schüller een Bedingungsheft en verdere Voracten ter inzage lagen. Die voorwaarden en voorafgaande stukken kunnen de vroegere verkrijgingstitels bevatten: namen van voorgangers, koopdatums, akteverwijzingen en perceelbeschrijvingen. Hun huidige bewaring en vindplaats zijn nog niet vastgesteld.

Ook de historische kadastrale registers en het molendossier BR 0007/35169, Niersmühle Viller, 1846–1892 blijven van belang. Omdat het complex goederen en rechten in Kessel, Nergena en Hommersum combineert, is één gemeente of één modern perceel als zoekgebied te beperkt.

De nieuwe Romberg-dossiers met een koopcontract van Driesberg uit 1849, kadasteruittreksels en pachtstukken kunnen helpen naburige goederen te onderscheiden. Ze leveren tot nu toe geen overdracht van Viller op. Een verkoopjaar als 1821, 1834 of 1838 blijft daarom onbewezen.

Bronnen: [20], [24], [25], [26], [27], [28].

Waar de eigendomsketen openblijft

Hoe en wanneer Peter Viller overdroeg, is nog niet bewezen. De nieuwe bronnen maken de zoektocht nauwkeuriger: eerst de verkrijgingstitel van Van Linn, daarna de overdracht aan Mathysen. De Romberg-stukken brengen de Zelderse eigendomsgeschiedenis dichter bij de oorspronkelijke administratie, maar sluiten de Viller-keten nog niet.

Bronnen, akten en beeldverantwoording

Onderzoeksstand 19 oktober 2026. Dit artikel verwerkt de bronhercontrole, de Van-Linn-veiling, de boedel- en eigendomsvraag en het vervolgonderzoek naar Zelder, Forell en Romberg. Een gelezen archiefbeschrijving is steeds onderscheiden van een gelezen aktebeeld. De beelden zijn oorspronkelijke reproducties of uitdrukkelijk benoemde leesuitsneden; er zijn geen letters, personen of gebouwen gereconstrueerd. Webafbeeldingen zijn proportioneel verkleind. De links bij de figuren openen de volledige scan, krant of kaart bij de bronhouder.

De Zelderse akte van 1736, de testamentstukken en de Driesberg-dossiers zijn hier als bronverwijzing opgenomen. Hun originele aktebeelden zijn niet in deze onderzoeksronde verkregen. Voor de eerder gepubliceerde Nederlandse akten blijft de bestaande galerie met dertig scanoverzichten beschikbaar, naast de hieronder opnieuw getoonde koopbladen.

1. [1] Peter en Anna: de bestaande gezinsstudie en pachttraditie

   Eerdere familie- en bronnenstudie. De pacht bij het Genneperhuis in 1725–1726 is nog niet door de oorspronkelijke pachtakte bevestigd.

2. [2] LAV NRW, Abt. Westfalen, W 051 / Karten A 19920 — Sellersche Höfe en Bisterfeld

   Beide originele kaartbeelden bekeken; namenregister en geselecteerde vermeldingen rechtstreeks gelezen. Catalogus: A. von Sühlen, 1750; geen eigen jaartal op het beeld vastgesteld.

3. [3] A.C. Hoegen, Grepen uit de geschiedenis van de Zeldersche Driesen, Natuurhistorisch Maandblad 88 (1999), p. 204–214, met name p. 205

   Secundaire kadaster- en landschapsgeschiedenis. Dezelfde kaarttraditie is geen onafhankelijk tweede eigendomsregister.

4. [4] RAAP-rapport 5826, Lob van Gennep, 21 juni 2022, p. 139–140 en noot 297

   Secundaire studie. Noot 297 verwijst voor Peters pacht naar de familiewebsite; geen onafhankelijke bevestiging van een oorspronkelijke Romberg-pachtakte.

5. [5] LAV NRW, U 194u/3248 — overdracht Sellersche bouwhof, 30 april 1736

   Regest gelezen. Archiefvorm: origineel. Aktebeeld niet beschikbaar in deze onderzoeksronde; geen volledige aktelezing.

6. [6] LAV NRW, U 194/4904 — nalatenschap Sophia Amelia Maria van Gent, 1758–1764

   Inhoudsbeschrijving gelezen; testament en afwikkelingsstukken zelf nog niet gelezen.

7. [7] LAV NRW, U 194/9052 — testament uit 1758, geopend in 1764

   Inventarisvermelding; geen aktebeeld gelezen.

8. [8] LAV NRW, U 194u/3200 — schuldbekentenis, 25 juli 1722

   Regest gelezen; archiefvorm: kopie. Peter van den Bergh en Anna Wolters worden in dit regest niet genoemd.

9. [9] LAV NRW, U 194/1889 — gemeentelijke verpachting Kessel aan Johann Wilhelm von Linn, 1841

   Inventarisbeschrijving onder Gut Driesberg. Geen Viller-identificatie en geen Romberg-verpachter vastgesteld.

10. [10] LAV NRW, U 194/1874 — koopcontract Driesberg, 1849

    Inventarisniveau. De aankoop van Driesberg is een afzonderlijk goed; geen bewezen overdracht van Viller.

11. [11] LAV NRW, AA 0633/3205 — verkoop 5 augustus 1806 en aanvaarding, scans 0284 en 0253

    Oorspronkelijke beelden in eerdere onderzoeksronden gelezen. Transactie bewezen; persoonsidentificatie met Petrus 1767–1838 sterk waarschijnlijk.

12. [12] LAV NRW, AA 0633/3193 — scan 0055, post 975, afrekening Viller

    Oorspronkelijk registerbeeld gelezen: hoofdsom 10.000 francs; rente 1.006,07; totaal 11.006,07; Soldé = voldaan.

13. [13] Familiearchief Van den Bergh — foto 45

    Beeld gelezen: overlijdensuittreksel Vierlingsbeek 1838, akte 4; geen successiememorie.

14. [14] Familiearchief Van den Bergh — foto 176

    Familiekopie gelezen: renvooi bij de nalatenschap Elisabeth, 1857.

15. [15] Familiearchief Van den Bergh — foto 177

    Familiekopie gelezen: memorie van aangifte nalatenschap Elisabeth, 1857.

16. [16] Familiearchief Van den Bergh — foto 178

    Familiekopie gelezen: memorie van aangifte nalatenschap Elisabeth, 1857.

17. [17] Familiearchief Van den Bergh — foto 179

    Familiekopie gelezen: renvooi bij de nalatenschap Elisabeth, 1857.

18. [18] BHIC, notarieel archief 7048: inv. 24 akte 33 (1815); inv. 31 akte 134 (1832); inv. 36 akten 168–172 (1834); inv. 45 akte 199 (1838); inv. 51 akte 62 (1844)

    Akten en beeldverantwoording bij de eerdere Viller-studie. De Nederlandse molens en familieverdelingen zijn geen Viller-overdrachtstitel. De hypotheek van 23 juli 1838 betreft Vierlingsbeek/Maashees.

19. [19] Wochenblatt Cleve, 4 maart 1848 — advertentie weduwe J. W. van Linn

    Originele krant gelezen; advertentie gedateerd 3 maart. Houtzaagmolen Viller bij Kessel, geen koopakte.

20. [20] Wochenblatt Cleve, 8 december 1849, nr. 98, vijfde digitale pagina — veilingbericht van notaris Schüller

    Originele krant gelezen. Bericht gedateerd 6 december; voorgenomen veiling 9 januari 1850. Verwijzingen naar vonnissen zijn nog geen lezing van die vonnissen.

21. [21] Geldern’sches Wochenblatt, 5 januari 1850 — herhaling veilingbericht

    Originele krant gelezen; herhaalt dezelfde aankondiging. Geen zelfstandige bevestiging van gunning of koopprijs.

22. [22] Kreis Kleve, Kessel Flur 1, Abteilung 1 — historische kaart, bestandsdatering 1831–1869

    Originele kaartweergave gelezen. Bijgewerkte kaart met naamopschrift Villersche Mühle/van Linn; geen bewijs voor eigendom vanaf 1831. Definitieve perceelidentificatie open.

23. [23] Stadt Goch, monumentenbrochure — Viller Mühle

    Officiële secundaire beschrijving: verwerving door Mathysen omstreeks 1853. De verkoper en de oorspronkelijke overdrachtstitel blijven onbekend.

24. [24] Landesarchiv NRW — Grundbücher und Grundakten

    Algemene archiefinstructie: grondakten kunnen onderliggende contracten bevatten. Bewaring van de specifieke Viller-koopakte is hiermee niet aangetoond.

25. [25] LAV NRW, BR 0007/35169 — Niersmühle zu Viller, Bd. 1, 1846–1892

    Inventarisvermelding gecontroleerd; dossierinhoud nog niet gelezen.

26. [26] LAV NRW, U 194/1840 — aankoop en administratie Driesberg, 1849–1878

    Inventarisbeschrijving: onder meer koopcontract 1849, begroting 1872 en kadasteruittreksels. Geen Viller-titel gelezen.

27. [27] LAV NRW, U 194/1884 — Kessel, Huishof en Kessel-Nergena, 1850–1875

    Inventarisniveau; pachtstukken. Het object is niet als Viller-complex geïdentificeerd.

28. [28] LAV NRW, BR 0143/7021 — Flurbuch Kessel, circa 1832

    Onderzoeksingang; register nog niet gelezen.

29. [29] LAV NRW, AA 0059/2877 — pachtadministratie Genneperhuis, 1721–1726 en 1739–1745

    Inventarisroute; nog geen oorspronkelijke pachtakte van Peter en Anna aangetroffen.

30. [30] LAV NRW, AA 0060/355 — pachtadministratie, 1721–1726 en 1733–1739

    Inventarisroute; inhoud nog niet gelezen.